Steve Jobs trở lại vực dậy Apple và vai trò của CIA

Nếu không có nguồn lực từ CIA giúp Steve Job trụ vững trong thời gian bị "lưu đày", ông có thể đã không trở lại Apple trong vinh quang, và iPhone có thể đã không sở hữu hệ điều hành nền tảng giống như hiện nay. Thật khó tưởng tượng Apple sẽ ra sao nếu không có Steve Jobs - người mở ra một thời kỳ sáng tạo phi thường, thay đổi ngành công nghiệp điện tử tiêu dùng với các sản phẩm như iPod, iPhone, iPad hay Macbook.

Thế nhưng thực tế Steve Jobs từng bị buộc rời khỏi Apple. Khoảng 10 năm sau đó, ông điều hành một công ty máy tính khác mà đến nay hầu như đã bị lãng quên, đó là NeXT Computer. Dù NeXT bị lép vế trước Apple về mức độ hiện diện trong văn hóa đại chúng, "DNA" của hệ điều hành NEXTSTEP sau này đã trở thành nền tảng của tất cả các hệ điều hành mà Apple phát triển.

Quãng thời gian Steve Jobs bị "lưu đày" ẩn chứa cả một câu chuyện thú vị về mối liên hệ giữa ông và hoạt động tình báo của Mỹ, cũng như vai trò của mối quan hệ này trong việc "hồi sinh" Apple như ngày nay.

Hợp đồng đặc biệt

CEO Steve Jobs : Ông luôn được xem là một nhà sáng tạo, một doanh nhân đã làm thay đổi thế giới!

 
Sự thật là lúc đó, NeXT đang rất cần những đơn hàng này. Công ty của Jobs đang gặp hàng loạt vấn đề, phần lớn bắt nguồn từ tính cầu toàn của ông - một đặc điểm vốn có thể trở thành thế mạnh, nhưng khi được áp dụng trong một công ty do chính mình sở hữu và kiểm soát, lại có nguy cơ khiến toàn bộ doanh nghiệp sụp đổ.

Các máy trạm NeXT khi ấy có giá rất cao, khoảng 6.500 USD, vượt quá khả năng chi trả của phần lớn người dùng cá nhân. Thế nên, trong hai năm đầu (1989-1990), NeXT bán chưa đến 30.000 máy và doanh số bán cho các trường đại học - nhóm khách hàng lớn mà Jobs kỳ vọng - chưa bao giờ đạt được quy mô đáng kể.

Điều đó khiến hợp đồng với CIA trở thành một trong những nguồn doanh thu chủ yếu của công ty, dù gần như không ai biết hợp đồng này tồn tại. Trước công chúng, NeXT cho biết công ty có một hợp đồng với chính phủ liên bang trong khuôn khổ quan hệ đối tác với ESL. Ngay cả bên trong chính phủ, sự tham gia của CIA cũng được che giấu. Theo Dain Ehring, người làm việc cùng Romello trong hợp đồng với NeXT, Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ (NSA) mới là bên mua chính thức.

Dù Jobs không biết chính xác CIA dự định làm gì với những chiếc máy tính của mình - và cũng không có nhu cầu nghe - nhưng Jobs đã được cấp quyền tiếp cận an ninh tuyệt mật để có thể đến thăm các cơ sở mật.

Những vị khách lạ không có danh thiếp

Chỉ một số ít người tại NeXT biết chuyện gì đang diễn ra khi những vị khách bí ẩn từ Washington xuất hiện tại văn phòng của công ty, và những nhân viên này cũng hiểu rằng tốt hơn hết là không nên hỏi quá nhiều.Dan’l Lewin, người được Jobs tuyển từ Apple sang NeXT, nhớ lại có khoảng sáu - bảy nhóm người khác nhau đến văn phòng, tất cả đều mặc thường phục, "chẳng có gì đặc biệt".

"Họ bước vào, nói: ‘Xin chào, tôi tên Sally.’ ‘Tôi tên Bill.’ ‘Tôi tên Sanjay’, đại loại vậy," Lewin nhớ lại. "Và không ai có danh thiếp. Tất cả đều mỉm cười, còn chúng tôi trình diễn sản phẩm cho họ xem. Có những người của ESL trong phòng vì ESL sẽ phụ trách toàn bộ việc này. Rồi tất cả họ rời đi, vẫn mỉm cười và gật đầu, không nói một lời nào cả."

CIA đưa một nhóm từ Sun Microsystems - công ty vốn đã có quan hệ làm việc với cơ quan tình báo này - đến để giúp Jobs đẩy nhanh quá trình sản xuất. Trong tháng đầu tiên, NeXT sản xuất được 100 máy trạm. Sau đó, công ty nâng sản lượng lên 1.500 máy, rồi 5.000 máy mỗi tháng.

Những chiếc máy tính vừa xuất xưởng được chất lên các xe tải không có dấu hiệu nhận diện, vận chuyển từ kho hàng của NeXT vào sáng sớm tới một công ty bình phong của CIA. Tại đây, các con chip đã được sửa đổi và bộ xử lý hình ảnh được lắp thêm vào máy.

Sau khi hoàn thiện, những chiếc máy lại được chất lên xe tải, đưa đến Moffett Field, một cơ sở quân sự, nơi chúng được đưa lên những chiếc máy bay vận tải C-5 khổng lồ và chuyển đến các địa điểm cuối cùng - đều thuộc diện tuyệt mật.

Theo những người ở phía cơ quan tình báo, Jobs không biết chính xác những chiếc máy tính NeXT của mình được đưa đi đâu và để làm gì. Thậm chí, ngay cả những người chịu trách nhiệm mua chúng - trong đó có chính Romello - cũng không hoàn toàn biết trước liệu những chiếc máy tính sẽ được sử dụng ra sao.

Thực tế, máy tính NeXT với màn hình độ phân giải cao và chip chuyên dụng được đưa vào sử dụng tại Văn phòng Trinh sát Quốc gia Mỹ (NRO). Các chuyên gia phân tích dùng chúng để xử lý và xem xét ảnh vệ tinh, từ đó tìm kiếm những dấu hiệu như một quốc gia có đang điều chuyển lực lượng quân sự hay xây dựng các hầm phóng tên lửa (missile silo) không. Những máy trạm này cũng được sử dụng để tạo các bản thuyết trình đa phương tiện cho nghị sĩ và tổng thống, kết hợp video, hình ảnh tĩnh, lời thuyết minh và chú thích.

Không chỉ vậy, những chiếc máy được gọi là NeXTcube này còn cho phép dữ liệu được chia sẻ giữa các mạng lưới tình báo, đưa những hình ảnh vừa thu thập đến tay các nhân viên quân sự trên khắp thế giới, qua đó giúp họ phân tích dữ liệu theo thời gian thực.

Nhờ những chiếc máy NeXT, dù World Wide Web khi đó vẫn còn ở giai đoạn sơ khai, cộng đồng tình báo về cơ bản đã có một mạng internet hoạt động của riêng mình.

Khi ngày càng có nhiều quân nhân trực tiếp nhìn thấy những hình ảnh này, họ không còn phải hoàn toàn phụ thuộc vào các bản phân tích của cơ quan tình báo. Có thể nói, NeXT đã đưa thông tin tình báo thô đến tận tay các chỉ huy chiến trường tại các căn cứ trên khắp thế giới, giúp cho họ tự diễn giải hình ảnh "bằng chính mắt mình, gần như theo thời gian thực", Romello nói.

Nhưng điều này cũng thách thức văn hóa tình báo tập trung lâu đời trong CIA. Theo Romello, đây là "hệ quả ngoài ý muốn lớn nhất" của những chiếc máy tính mới. NeXT được tích hợp vào các cơ quan tình báo đúng lúc nhiệm vụ của các cơ quan này cũng chuẩn bị thay đổi. Liên Xô tan rã vào năm 1991, và Mỹ đánh giá sự trỗi dậy của Trung Quốc và chủ nghĩa khủng bố là những mối đe dọa mới.

Tuy nhiên, Jobs không có ý định đóng vai trò lâu dài trong kỷ nguyên mới đó, bởi ông đã để mắt đến một lĩnh vực khác nằm ngoài Nhà Trắng và CIA. "Tôi sẽ định nghĩa lại ngành công nghiệp âm nhạc," Harris, người từng cùng Romello đến trụ sở NeXT, nhớ lại lời Jobs nói trong một cuộc gặp vào giữa những năm 1990.

Vực dậy Apple

Năm 1996, Apple thông báo Jobs trở lại công ty mà ông đồng sáng lập, đồng thời mua lại NeXT nhằm phát triển một hệ điều hành nền tảng mới cho máy tính Macintosh - dự án được xem là có ý nghĩa sống còn đối với Apple. Lúc này, Apple đang gặp khó khăn khi thị phần của hãng sụt giảm nghiêm trọng trong khi các máy tính chạy hệ điều hành Windows của Microsoft ngày càng thống trị thị trường. Các lãnh đạo Apple khi đó tin rằng hệ điều hành của Next sẽ giúp chặn đà suy giảm và từng bước thu hẹp khoảng cách với Microsoft.

Và đúng như vậy, vài năm sau, Jobs giành lại quyền kiểm soát toàn bộ công ty và đưa Apple trở thành thương hiệu có giá trị nhất thế giới, đồng thời định nghĩa lại ngành công nghiệp âm nhạc với sự xuất hiện của iPod và iTunes như lời ông từng khẳng định.

Apple chưa bao giờ trở thành một nhà thầu quân sự lớn giống như NeXT. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, chi tiêu quốc phòng giảm mạnh, gần 30% vào cuối những năm 1990, đúng lúc thị trường thương mại dành cho máy tính cá nhân bùng nổ.

Tác động lớn nhất mà giai đoạn hợp tác ngắn ngủi của Jobs với lĩnh vực an ninh quốc gia đem lại có lẽ là nó đã giúp cho nhà doanh nhân xuất chúng của Thung lũng Silicon có cơ hội trở lại Apple. Ehring, người rời lĩnh vực tình báo vào năm 1990 để làm việc cùng Jobs tại NeXT, cho rằng hợp đồng với các cơ quan tình báo đã mang lại cho Jobs "thêm 5 năm để củng cố và phát triển doanh nghiệp, chứng minh được với các cổ đông và thị trường rằng ông là một lãnh đạo doanh nghiệp thực thụ, chứ không chỉ là một cậu nhóc ăn may và biết cách bán hàng."

"Steve Jobs luôn tài năng. Ông thực sự là người có tầm nhìn. Nhưng ông phải học cách kỷ luật hóa tài năng của mình, học cách đặt tài năng đó trong giới hạn của thị trường và hiểu những gì khách hàng thực sự sẵn sàng mua" Geoffrey Cain - nhà báo và tác giả của cuốn sách Steve Jobs in Exile (Steve Jobs những năm lưu đày) nói trong một cuộc phỏng vấn.

Jobs từng đưa ra những quyết định tồi, khiến bộ phận phần cứng của NeXT phải đóng cửa và hơn một nửa nhân viên công ty bị sa thải. Khi trở lại Apple, ông thận trọng và trưởng thành hơn, tập hợp mọi người lại và xây dựng thời kỳ phục hưng của công ty, bắt đầu từ iPod hoặc có thể tính từ iMac nếu nhìn xa hơn một chút.

"Nếu NRO [Văn phòng Trinh sát Quốc gia Mỹ] không tạo điều kiện để Steve Jobs trưởng thành như vậy, ông đã không thể trở lại điều hành Apple với tư cách một CEO giúp vực dậy công ty" và mang đến những sản phẩm Apple mà chúng ta đang sử dụng ngày nay, Ehring nhận định.

Vnexpress News
(Tổng hợp bởi Kim Dung)